සංචාරකයින් සඳහා මැලේරියා වැළැක්වීමේ පියවර (Prophylaxis)
2016 වසරේදී ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය විසින් ශ්රී ලංකාව මැලේරියාවෙන් තොර රටක් ලෙස සහතික කරන ලදී. කෙසේ වෙතත්, අප්රිකාව, ආසියාව සහ දකුණු ඇමරිකාවේ බොහෝ ප්රදේශවල මැලේරියාව තවමත් බහුලව පවතී.
සෑම වසරකම, මැලේරියාව බහුල රටවලට සංචාරය කරන ශ්රී ලාංකිකයින් කිහිප දෙනෙකු එම රෝගය වැළඳී නැවත පැමිණේ. අපගේ මැලේරියාවෙන් තොර තත්ත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා මෙසේ පිටතින් මැලේරියාව ගෙන ඒම (imported malaria) වැළැක්වීම අත්යවශ්ය වේ.
සංචාරයට පෙර
ඔබ මැලේරියාව බහුල රටකට යාමට සැලසුම් කරන්නේ නම්, ඔබ පහත දෑ සිදු කළ යුතුය:
- සංචාරයට අවම වශයෙන් සති දෙකකට පෙර මැලේරියා මර්දන ව්යාපාරය (AMC) හෝ ඔබට ආසන්නතම ප්රාදේශීය මැලේරියා කාර්යාලය (RMO) වෙතින් උපදෙස් ලබා ගන්න.
- මැලේරියාව වැළැක්වීමේ ක්රම පිළිබඳව වෛද්ය උපදෙස් ලබා ගන්නා අතරම, ඊට අදාළ වැළැක්වීමේ ඖෂධ (chemoprophylaxis) ලබා ගන්න.
- විදේශගතව සිටියදී ආරක්ෂා වීම සඳහා මදුරු දෂ්ට කිරීම් වළක්වා ගැනීමේ ක්රම පිළිබඳව දැනුවත් වන්න.
මැලේරියාව වැළැක්වීමේ ABCDEF පියවර
A - දැනුවත් වන්න:ඔබ යන රටේ මැලේරියා අවදානම පිළිබඳව
B - මදුරු දෂ්ට කිරීම්වලින් වළකින්න: මදුරු දෂ්ට කිරීම්වලින් වළකින්න (විශේෂයෙන් සවස් කාලයේ සිට අලුයම දක්වා)
C - වැළැක්වීමේ ඖෂධ (Chemoprophylaxis)ලබා ගන්න: උපදෙස් ලැබුණු විට
D - රෝග විනිශ්චය ලබා ගන්න: උණ තත්ත්වයක් ඇති වුවහොත් කඩිනමින්
E - කඩිනමින් ප්රතිකාර ලබා ගන්න: මැලේරියාව හඳුනාගතහොත් ඵලදායී ප්රතිකාර සඳහා යොමු වන්න
F - මතක තබා ගන්න: මැලේරියාව මාරාන්තික විය හැකිය: රෝග විනිශ්චය සහ ප්රතිකාර ප්රමාද වුවහොත්
මැලේරියාව පැතිරෙන ආකාරය
මැලේරියාව ඇතිවන්නේ ආසාදිත ගැහැණු ඇනොෆිලස් (Anopheles) මදුරුවන් දෂ්ට කිරීම හරහා සම්ප්රේෂණය වන පරපෝෂිතයෙකු මගිනි.
සාමාන්යයෙන් ආසාදනය වී දින 7කට හෝ ඊට වැඩි කාලයකට පසු රෝග ලක්ෂණ මතු වන අතර, උණ, වෙව්ලීම, හිසරදය, වෙහෙස සහ ශරීරයේ වේදනාව ඊට ඇතුළත් වේ.
ප්රතිකාර නොකළහොත්, මැලේරියාව බරපතල සංකූලතා සහ මරණයට හේතු විය හැක.
සංචාරකයින් කළ යුතු දේ
1. මදුරු දෂ්ට කිරීම් වළක්වා ගන්න
- මදුරු දැලක් යට නිදාගන්න; විශේෂයෙන්ම දිගු කල් පවතින කෘමිනාශක යෙදූ මදුරු දැලක් (LLIN) වඩාත් සුදුසුය.
- සිරුරේ නිරාවරණය වූ කොටස්වල DEET අඩංගු 2. වැළැක්වීමේ ඖෂධ ලබා ගන්න (රසායනික ප්රතිශක්තිකරණ)
- සැන්දෑ කාලයෙන් පසු අත් දිග ඇඳුම් සහ කලිසම් අඳින්න.
- මදුරු දැල් යෙදූ හෝ වායුසමනය කළ කාමරවල රැඳී සිටින්න.
- සෞඛ්ය බලධාරීන් විසින් අනුමත කරන ලද මදුරු දඟර හෝ වාෂ්පකාරක (Vaporizers) භාවිත කරන්න.
2. නිවාරණ ඖෂධ (Chemoprophylaxis) ලබා ගන්න
ඔබ යන රට අනුව පහත සඳහන් ඖෂධ වර්ග ලබා ගැනීමට ඔබට උපදෙස් ලැබිය හැක:
- ක්ලෝරොක්වීන් (Chloroquine) – Plasmodium vivax පරපෝෂිතයා බහුල රටවල් සඳහා.
- මෙෆ්ලොක්වීන්, ඩොක්සිසයික්ලින්, හෝ ඇටොවකොන්-ප්රොගුවානිල් – Plasmodium falciparum බහුල හෝ ක්ලෝරොක්වීන් ප්රතිරෝධී ප්රදේශ සඳහා.
ඔබේ වෛද්යවරයා උපදෙස් දී ඇති පරිදි, ගමන් ආරම්භ කිරීමට සතියකට පෙර මෙම ඖෂධය ලබා ගැනීම ආරම්භ කළ යුතු අතර, ගමන අතරතුර සහ ආපසු පැමිණීමෙන් පසුවද එය දිගටම ලබා ගත යුතුය.
කිසිදු ඖෂධයක් මගින් 100%ක ආරක්ෂාවක් නොලැබෙන නමුත්, නිවැරදිව භාවිත කිරීම මගින් රෝග අවදානම විශාල ලෙස අඩු කර ගත හැකිය.
උණ තත්ත්වයක් ඇති වුවහොත්
ගමන් කරන අතරතුර හෝ ආපසු පැමිණ වසරක් ඇතුළත ඔබට උණ, සීතල දැනීම හෝ උණ රෝග ලක්ෂණ (ෆ්ලූ වැනි) ඇති වුවහොත්:
- වහාම මැලේරියා පරීක්ෂණයක් සිදු කරවා ගන්න.
- ඔබේ ගමන් විස්තරය (සංචාරක ඉතිහාසය) වෛද්යවරයාට දන්වන්න.
- ශ්රී ලංකාවේ AMC මූලස්ථානය, ප්රාදේශීය මැලේරියා මර්දන කාර්යාල සහ සියලුම ප්රධාන රෝහල්වලදී මෙම පරීක්ෂණ නොමිලේ සිදු කර ගත හැකිය.
පළමු පරීක්ෂණයේ ප්රතිඵලය "ඍණාත්මක" (negative) වුවද, උණ තත්ත්වය දිගටම පවතී නම් අඛණ්ඩව දින තුනක් පරීක්ෂණ නැවත සිදු කළ යුතුය.
ගර්භනී කාන්තාවන් සහ ළමුන් සඳහා විශේෂ උපදෙස්
- ගර්භනී කාන්තාවන් හැකි සෑම විටම මැලේරියා අවදානමක් සහිත ප්රදේශවලට (endemic areas) ගමන් කිරීමෙන් වැළකී සිටිය යුතුය.
- එසේ යාම අත්යවශ්ය නම්, ආරක්ෂිත වැළැක්වීමේ ඖෂධ (සාමාන්යයෙන් chloroquine) ලබා ගැනීම සඳහා වෛද්යවරයෙකුගෙන් උපදෙස් ලබා ගන්න.
- කුඩා දරුවන් මැලේරියා රෝගයට විශේෂයෙන් ගොදුරු විය හැකි බැවින්, මදුරු දැල් සහ මදුරුවන් විකර්ෂණය කරන ද්රව්ය (repellents) භාවිතයෙන් ඔවුන්ව හොඳින් ආරක්ෂා කළ යුතුය.
- ඔවුන්ගේ ශරීර බර අනුව ආරක්ෂිත ඖෂධ නිර්දේශ කළ හැකිය.