ලීෂ්මේනියාසිස් සඳහා අවදානම් කණ්ඩායම් නිරීක්ෂණය
ශ්රී ලංකාවේ ලීෂ්මේනියාසිස් ඵලදායී ලෙස වැළැක්වීම සහ පාලනය කිරීම සඳහා නිරාවරණය වීමේ ඉහළම අවදානමක් ඇති ජනගහනය ඉලක්ක කරගත් නිරීක්ෂණයක් අවශ්ය වේ. අවදානම් කණ්ඩායම් නිරීක්ෂණය මගින් මුල් ආසාදන හඳුනා ගැනීමට, සම්ප්රේෂණ උණුසුම් ස්ථාන හඳුනා ගැනීමට සහ රෝගය තවදුරටත් පැතිරීමට පෙර මහජන සෞඛ්ය ක්රියාමාර්ග මඟ පෙන්වීමට උපකාරී වේ. මෙය NSP 2024–2028 හි දක්වා ඇති නිරීක්ෂණ සහ මුල් හඳුනාගැනීම සඳහා වන ජාතික උපාය මාර්ගයේ ප්රධාන අංගයක් සාදයි.
අධි අවදානම් කණ්ඩායම් කවුද?
වසංගත රෝග රටා, හැසිරීම් සහ පාරිසරික නිරාවරණය මත පදනම්ව, පහත සඳහන් කණ්ඩායම් ඉහළ අවදානමක් ඇති අය ලෙස සැලකේ:
1. එළිමහන් සහ කෘෂිකාර්මික සේවකයින්
- ගොවීන්, වගාකරුවන්, හේන් සේවකයින්
- ගව පාලකයින් සහ කුඹුරුවල වැඩ කරන පුද්ගලයින්
- වන වගාව, ඉඩම් එළිපෙහෙළි කිරීම, වාරිමාර්ග යෝජනා ක්රමවල නියැලී සිටින කම්කරුවන්
මෙම කණ්ඩායම් වැලි මැස්සන්ගේ වාසස්ථානවලට නිතර නිරාවරණය වේ, විශේෂයෙන් අලුයම සහ සවස් කාලයේ.
2. හමුදා පිරිස් සහ ආරක්ෂක හමුදා
ඓතිහාසික වශයෙන්, ශ්රී ලංකාවේ පඳුරු සහිත ප්රදේශවල සහ කැලෑබද ප්රදේශවල ස්ථානගතව සිටි සොල්දාදුවන් මෙම රෝගයට මුලින්ම ගොදුරු වූ කණ්ඩායම විය. ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙකු වැලි මැස්සන් (sandflies) බහුලව බෝවන ස්ථාන සහිත, රෝගය බහුලව පවතින (endemic) දිස්ත්රික්කවල ස්ථානගතව සිටිති.
3. රෝගය බහුල ප්රදේශවල (Endemic Areas) පදිංචිකරුවන්
පහත දිස්ත්රික්කවල ජීවත් වන ප්රජාවන්:
- අනුරාධපුරය
- පොළොන්නරුව
- හම්බන්තොට
- මාතර
- කුරුණෑගල
- මාතලේ
- මොණරාගල, රත්නපුර, ගම්පහ සහ බදුල්ල (රෝගීන් වාර්තා වීම ඉහළ යමින් පවතින ප්රදේශ)
රෝග වාහකයන් (වැලි මැස්සන්) බෝවීමට හිතකර පාරිසරික සාධක හේතුවෙන් මෙම ප්රදේශවල ජනතාව නිරන්තර අවදානමකට ලක්ව සිටිති.
4. ඉහළ අවදානම් සහිත පරිසරයන් අසල ජීවත් වන පුද්ගලයින්
- ඉරි තැලීම් සහිත, තෙත සහිත බිත්ති සහ නිසි ලෙස ප්ලාස්ටර් නොකළ නිවාස
- ගව මඩු, කෙසෙල් වතු සහ ඝන වෘක්ෂලතාදිය අසල පිහිටි නිවාස
- දිරාපත් වන කාබනික ද්රව්ය සහිත, නිසි ලෙස නඩත්තු නොකළ ගෙවතු
මෙවැනි ස්ථාන වැලි මැස්සන් බෝවීම සඳහා ඉතා යෝග්ය පරිසරයක් සපයයි.
5. ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය දුර්වල වූ පුද්ගලයින්
පහත සඳහන් රෝගී තත්ත්වයන් සහිත පුද්ගලයින්:
- HIV/AIDS
- නිදන්ගත රෝග
- දිගුකාලීනව ස්ටෙරොයිඩ් (steroid) ඖෂධ භාවිතය
මෙවැනි පුද්ගලයින්ට රෝගයේ දරුණු ස්වභාවයන් ඇති විය හැකි අතර ඔවුන්ව සමීපව නිරීක්ෂණය කිරීම අවශ්ය වේ.
අවදානම් කණ්ඩායම් පිළිබඳ නිරීක්ෂණ ක්රියාවලියට (Surveillance) ඇතුළත් වන්නේ මොනවාද?
අවදානම් කණ්ඩායම් නිරීක්ෂණය කිරීම යනු ඉහළ අවදානමක් ඇති ජනගහන කාණ්ඩ ක්රමානුකූලව පරීක්ෂා කිරීම, නිරීක්ෂණය කිරීම සහ විමර්ශනය කිරීමයි. මෙම කණ්ඩායම් අතර පරපෝෂිත විද්යාත්මක (parasitological) සහ කෘමී විද්යාත්මක (entomological) නිරීක්ෂණ ක්රියාවලීන් ශක්තිමත් කිරීම අවශ්ය වේ.
1. ක්රියාකාරී රෝගී හඳුනාගැනීම (Active Case Detection - ACD)
- ඉහළ අවදානම් සහිත ප්රජාවන් තුළ ක්ෂේත්ර මට්ටමේ පරීක්ෂණ සිදු කිරීම
- රෝගියා සිටින ස්ථානයේදීම රෝග විනිශ්චය කළ හැකි ජංගම චර්ම රෝග සායන පැවැත්වීම
- මහජන සෞඛ්ය ක්ෂේත්ර නිලධාරීන් (PHFOs) සහ කෘමී විද්යා අංශයේ කාර්ය මණ්ඩලය විසින් නිවාසවලට ගොස් පරීක්ෂා කිරීම
- එළිමහනේ සේවය කරන්නන්, හමුදා කඳවුරු සහ ගොවි ප්රජාවන් පරීක්ෂා කිරීම
2. කඩිනමින් යොමු කිරීම සහ රසායනාගාර මට්ටමින් තහවුරු කිරීම
සැක කටයුතු රෝගීන් සඳහා පහත පරීක්ෂණ සිදු කරනු ලැබේ:
- සමේ සීරීම් සාම්පල පරීක්ෂාව (Slit-skin smear - SSS)
- පටක සාම්පල පරීක්ෂාව (Biopsy) සහ පටක රෝග විනිශ්චය (histopathology)
- PCR පරීක්ෂණ (පහසුකම් ඇති විට)
මෙමගින් රෝගය කඩිනමින් තහවුරු කර ප්රතිකාර ආරම්භ කිරීම සහතික කෙරේ.
3. රෝගය බහුලව පැතිරෙන ස්ථාන (Hotspots) නිරීක්ෂණය කිරීම
පොකුරු හෝ වැඩි වූ රෝගීන් වාර්තා කරන ගම්මාන:
- කෘම විද්යාත්මක නිරීක්ෂණ
- ජලාශ ධාරක තක්සේරු කිරීම්
- පාරිසරික ඇගයීම්
4. සෘතුමය නිරීක්ෂණ
මෝසම් වැසි (පෙබරවාරි-මාර්තු සහ ජූලි-ඔක්තෝබර්) වලින් පසු නඩු උච්චතම අවස්ථා සිදු වේ. මෙම මාසවලදී වැඩි දියුණු කළ නිරීක්ෂණ සිදු කරනු ලැබේ.
5. දෘශ්ය ලීෂ්මේනියාසිස් (VL) සඳහා නිරීක්ෂණ
දුර්ලභ වුවද, VL බරපතල තර්ජනයක් ලෙස පවතී.
ඉහළ අවදානම් සහිත පුද්ගලයින්:
- දිගු උණ
- බර අඩු වීම
- විශාල වූ අක්මාව සහ ප්ලීහාව
rK-39 වේගවත් රෝග විනිශ්චය පරීක්ෂණ සහ අස්ථි ඇටමිදුළු ජෛව විද්යාව භාවිතයෙන් පරීක්ෂා කරනු ලැබේ.
ප්රජාවන් ප්රතිලාභ ලබන ආකාරය
මුල් හඳුනා ගැනීම කාලය ඉතිරි කර පැතිරීම වළක්වයි
අවදානම් කණ්ඩායම් නිරීක්ෂණ මගින් නඩු කලින් හඳුනා ගැනීමට, සංකූලතා වැළැක්වීමට සහ සම්ප්රේෂණ චක්රය අඩු කිරීමට උපකාරී වේ.
වැඩිදියුණු කළ සත්කාර ප්රවේශය
ජංගම සායන සහ ප්රජා පරීක්ෂාව චර්ම රෝග සේවා දුරස්ථ ජනගහනයට සමීප කරයි.
වඩා හොඳ සමාජීය සහ පාරිසරික ප්රතිචාරය
හොට්ස්පොට් ස්ථාන කලින් හඳුනාගත් විට, දෛශික පාලනය සහ ප්රජා දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් වහාම ආරම්භ කළ හැකිය.
AMC හි කැපවීම
AMC අවදානම් කණ්ඩායම් නිරීක්ෂණ ශක්තිමත් කරන්නේ:
- CL, MCL සහ VL සඳහා ජාතික නිරීක්ෂණ සැලැස්මක් ස්ථාපිත කිරීම
- ආවේණික සහ නැගී එන දිස්ත්රික්කවල ක්රියාකාරී නඩු හඳුනාගැනීම සිදු කිරීම
- නිරීක්ෂණ සහ ඒකාබද්ධ දෛශික කළමනාකරණය පිළිබඳ සෞඛ්ය කාර්ය මණ්ඩලය පුහුණු කිරීම
- රෝග විනිශ්චය මෙවලම් සඳහා ප්රවේශය වැඩිදියුණු කිරීම සහ PHFO ප්රමුඛ ප්රජා නිරීක්ෂණ ශක්තිමත් කිරීම
- කල් ඇතිව හඳුනා ගැනීම සහ වැළැක්වීම සඳහා ප්රජාවන්, පාසල් සහ ප්රාදේශීය ආයතන සම්බන්ධ කර ගැනීම
අධි අවදානම් කණ්ඩායම්වල අවධානය යොමු කළ නිරීක්ෂණ හරහා, ශ්රී ලංකාව සමේ ලීෂ්මේනියාසිස් බර අඩු කිරීම සහ රෝගයේ වඩාත් දරුණු ආකාර මතුවීම වැළැක්වීම අරමුණු කරයි.