ලීෂ්මේනියාසිස් රෝගය සඳහා පරීක්ෂා කිරීම
සංකූලතා අවම කර ගැනීමට, රෝග ව්යාප්තිය පාලනය කිරීමට සහ නිසි වේලාවට ප්රතිකාර ලබා දීම සඳහා ලීෂ්මේනියාසිස් රෝගය මුල් අවධියේදීම හඳුනා ගැනීම අත්යවශ්ය වේ. බොහෝ රෝගීන් මුලින්ම බාහිර රෝගී සායන වෙත පැමිණෙන බැවින්, පරීක්ෂණ කටයුතු ශක්තිමත් කිරීම ජාතික ප්රමුඛතාවයක් ලෙස සැලකේ.
පරීක්ෂාවට ලක්විය යුත්තේ කවුරුන්ද?
රෝගය බහුල ප්රදේශවල ජීවත් වන හෝ නිතර එම ප්රදේශවලට සංචාරය කරන පුද්ගලයින් පරීක්ෂාවට ලක්වීම නිර්දේශ කෙරේ. ප්රමුඛතා කාණ්ඩවලට පහත අය ඇතුළත් වේ:
- ගොවීන්, හමුදා සාමාජිකයින් සහ ඉදිකිරීම් කම්කරුවන් වැනි එළිමහනේ සේවය කරන පුද්ගලයින්.
- කැලෑබද ප්රදේශ, කුඹුරු, ගව ගාලවල් හෝ ඝන වෘක්ෂලතා ආශ්රිතව ජීවත් වන පදිංචිකරුවන්.
- සාමාන්ය ප්රතිජීවක (Antibiotics) වලට සුව නොවන, කාලගුණිකව පවතින වේදනාවකින් තොර සමේ තුවාල සහිත පුද්ගලයින් (චර්ම ලීෂ්මේනියාසිස් සැක කෙරෙන).
- දීර්ඝකාලීන උණ, ශරීර බර අඩු වීම සහ ප්ලීහාව විශාල වීම සහිත රෝගීන් (අභ්යන්තර ඉන්ද්රියයන්ට බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් සැක කෙරෙන).
පරීක්ෂා කිරීම වැදගත් වන්නේ ඇයි?
- රෝගියාට නිශ්චිත රෝග විනිශ්චයක් සහ ප්රතිකාර වෙත ඉක්මනින් යොමු වීමට මගපෙන්වයි.
- පරපෝෂිත සංචිත සීමා කරමින් ප්රජාව තුළ රෝගය බෝවීම අඩු කරයි.
- රෝගය උත්සන්න වීමෙන් ඇතිවන බරපතල රෝගාබාධ සහ ආබාධිත තත්ත්වයන් වළක්වයි.
- රෝගය බහුල ප්රදේශ හඳුනාගෙන ඉලක්කගත ප්රතිචාර ක්රියාත්මක කිරීමට නිරීක්ෂණ පද්ධතියට දත්ත සපයයි.
පරීක්ෂණ සිදු කරනු ලබන ආකාරය
අන්වීක්ෂීය පරීක්ෂණ, අණුක විද්යාත්මක ක්රම හෝ විශේෂිත රෝපණ (Culture) ක්රම භාවිතයෙන් පටක සාම්පල තුළ ලීෂ්මේනියා පරපෝෂිතයින් (හෝ DNA) හඳුනා ගැනීම මගින් රෝගය විනිශ්චය කරනු ලැබේ.
චර්ම ලීෂ්මේනියාසිස් (Cutaneous Leishmaniasis)
- සැක සහිත සමේ තුවාල සායනිකව ඇගයීම.
- පුහුණු මහජන සෞඛ්ය රසායනාගාර ශිල්පීන් (PHLTs) විසින් රෝහල්වලදී සිදු කරන සමේ පටල පරීක්ෂාව (Slit-skin smear - SSS). චර්ම ලීෂ්මේනියාසිස් සඳහා මෙම පරීක්ෂණයේ සංවේදීතාව 70%කට වඩා වැඩි වන අතර නිශ්චිතභාවය 100%ක් වේ.
- පටල පරීක්ෂණය සෘණාත්මක වන අවස්ථාවලදී පටක ජීව විශ්ලේෂණය (Biopsy) සහ පටක ව්යාධි පරීක්ෂණ සිදු කිරීම.
- රෝගය තහවුරු කර ගැනීම සඳහා PCR සහ රෝපණ පරීක්ෂණ (තෝරාගත් තෘතීයික රෝහල්වලදී).
අභ්යන්තර ඉන්ද්රියයන්ට බලපාන ලීෂ්මේනියාසිස් (Visceral Leishmaniasis)
- උණ පවතින කාලය, ශරීර බර අඩු වීම, රක්තහීනතාවය සහ ප්ලීහාව විශාල වීම පිළිබඳ සායනික පරීක්ෂාව.
- ක්ෂණික මූලික පරීක්ෂාවක් ලෙස rK-39 ක්ෂණික රෝග විනිශ්චය පරීක්ෂණය (RDT).
- නිශ්චිත රෝග විනිශ්චය සඳහා ඇටමිදුළු ජීව විශ්ලේෂණය සහ විශේෂඥ වෛද්ය යොමු කිරීම.
ජාතික නිරීක්ෂණ පද්ධතිය සමඟ ඒකාබද්ධ වීම
ලීෂ්මේනියාසිස් යනු ශ්රී ලංකාව තුළ අනිවාර්යයෙන්ම දැනුම් දිය යුතු (Notifiable) රෝගයකි. ජාතික මාර්ගෝපදේශවලට අනුව:
- සැක සහිත රෝගීන් පිළිබඳව H544 ආකෘතිය මගින් ප්රාදේශීය මැලේරියා නිලධාරී / මැලේරියා මර්දන ව්යාපාරය වෙත සහ සෞඛ්ය වෛද්ය නිලධාරී (MOH) වෙත දැනුම් දිය යුතුය.
- ජාතික උපායමාර්ගික සැලැස්මට අනුව ඉහළ අවදානම් ප්රදේශවල උදාසීන (රෝහල් මූලික) සහ සක්රීය රෝගී හඳුනාගැනීම් සිදු කරනු ලැබේ.
ප්රජා සායන, ජංගම චර්ම රෝග සේවා සහ රෝගය බහුල දිස්ත්රික්ක තුළ වැඩිදියුණු කළ නිරීක්ෂණ ක්රියාත්මක කිරීම මගින් AMC විසින් පරීක්ෂණ කටයුතු තවදුරටත් ශක්තිමත් කරනු ලබයි.